Posted by 
Γράφει η Πρέσβειρα ε.τ. Δανάη-Μαγδαληνή Κουμανάκου
Ι. Ιράν και ιστορική ρευστότητα: το πλαίσιο της στιγμής
Το Ιράν βρίσκεται σήμερα σε μια φάση έντονης ιστορικής ρευστότητας που αναδεικνύει βαθύτερες τεκτονικές μετατοπίσεις στη διεθνή τάξη. Χωρίς να προεξοφλείται η έκβαση, ο δυτικός κόσμος —και ιδίως η Ευρώπη— δοκιμάζεται ως προς την ικανότητά του να κατανοήσει την αλλαγή όσο ακόμη εξελίσσεται και να μη βρεθεί, για ακόμη μία φορά, απλός διαχειριστής γεγονότων που δεν διάβασε εγκαίρως.
Για σχεδόν μισό αιώνα, το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν αντιμετωπίστηκε ως μια «ειδική περίπτωση» της διεθνούς πολιτικής: υπερβολικά επικίνδυνη για ανατροπή, υπερβολικά σταθερή για αγνόηση, υπερβολικά σύνθετη για καθαρή πολιτική τοποθέτηση. Το αποτέλεσμα δεν ήταν μόνο μια προβληματική πολιτική έναντι της Τεχεράνης, αλλά η εδραίωση μιας βαθύτερης συνήθειας στον δυτικό κόσμο: η αντικατάσταση της πολιτικής από τη διαχείριση.
Η Ισλαμική Δημοκρατία λειτούργησε έτσι όχι μόνο ως περιφερειακός αποσταθεροποιητικός παράγοντας, αλλά και ως καθρέφτης. Ένας καθρέφτης στον οποίο η Δύση είδε τα όρια της ισχύος της, τις αμφιβολίες της και την απροθυμία της να αναμετρηθεί με συγκρούσεις αξιών που δεν χωρούσαν εύκολα στο μεταπολεμικό της λεξιλόγιο.
ΙΙ. Από τη σύγκρουση ιδεών στη διαχείριση: πώς διαμορφώθηκε η ευρωπαϊκή συνήθεια
Η πρόκληση του Ιράν ήταν εξαρχής ποιοτική. Δεν επρόκειτο για ένα ακόμη αυταρχικό καθεστώς, αλλά για μια εξουσία που συνέδεσε την πολιτική με τη μεταφυσική, τη στρατηγική με την εσχατολογία και τη βία με θρησκευτική νομιμοποίηση. Αντί όμως να αντιμετωπιστεί ως πολιτικό φαινόμενο —άρα και ιστορικά ανατρέψιμο— αντιμετωπίστηκε ως διαρκής κίνδυνος προς διαχείριση.
Θα ήταν εσφαλμένο να αποδοθεί αυτή η στάση αποκλειστικά στο Ιράν. Η κρίση νομιμοποίησης της ισχύος, το βάρος των αποαποικιοποιήσεων, το τραύμα του Βιετνάμ και η αμφιθυμία απέναντι στην έννοια της παρέμβασης είχαν ήδη διαβρώσει τη δυτική αυτοπεποίθηση. Το Ιράν όμως λειτούργησε ως καταλύτης: σταθεροποίησε αυτή την αμφιθυμία και τη μετέτρεψε σε πολιτική συνήθεια.
Για την Ευρώπη ειδικότερα, αυτή η συνήθεια πήρε θεσμικό χαρακτήρα. Το Ιράν αποτέλεσε το πρώτο μεγάλο πρόβλημα που έγινε αποδεκτό ως μόνιμο αδιέξοδο. Η εκτίμηση ότι «το καθεστώς δεν πέφτει» και ότι κάθε αλλαγή θα οδηγούσε σε χάος μετατράπηκε σε δομικό στοιχείο της ευρωπαϊκής πολιτικής κουλτούρας. Η ακινησία βαφτίστηκε ρεαλισμός. Η αναβολή παρουσιάστηκε ως υπευθυνότητα.
ΙΙΙ. Το κόστος της ακινησίας: αξίες, κανονισμός και πολιτική απουσία
Αυτή η επιλογή δεν ήταν ουδέτερη. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η υπεράσπιση της ελευθερίας και της λαϊκής κυριαρχίας άρχισε σταδιακά να απογυμνώνεται από το πολιτικό της περιεχόμενο και να μετατρέπεται σε κανονιστική ρητορική. Η δημοκρατία έπαψε να νοείται ως καθολική αξία και άρχισε να αντιμετωπίζεται ως πολιτισμική ιδιαιτερότητα.
Η σημερινή συγκυρία καθιστά αυτή τη διαφορά ορατή. Στην Ουκρανία, η ΕΕ δρα πολιτικά και αναλαμβάνει κόστος, επειδή η σύγκρουση εντάσσεται στο δικό της θεσμικό και εννοιολογικό πλαίσιο: κυριαρχία, σύνορα, διεθνές δίκαιο. Στο Ιράν, αντίθετα, περιορίζεται στη διαχείριση: δηλώσεις ανησυχίας, κυρώσεις χωρίς συνολικό αφήγημα, αποφυγή καθαρής πολιτικής τοποθέτησης υπέρ μιας μετάβασης.
Αυτό δεν αφορά τη «Δύση» συνολικά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ κινούνται με όρους στρατηγικής και ασφάλειας. Η ακινησία είναι πρωτίστως ευρωπαϊκή — και ακριβώς γι’ αυτό πολιτικά αποκαλυπτική.
IV. Η ενεργειακή διάσταση: όταν η σιωπή γίνεται ανεξήγητη
Η αντίφαση γίνεται ακόμη πιο έντονη αν ληφθεί υπόψη η ενεργειακή διάσταση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, που εξακολουθεί να αναζητεί σταθερές εναλλακτικές μετά τη ρήξη με τη Ρωσία, θα είχε αντικειμενικά περισσότερα να κερδίσει από οποιονδήποτε άλλον από την επιστροφή της Περσίας στη διεθνή κανονικότητα: διαφοροποίηση προμηθειών, μείωση γεωπολιτικού κόστους, αποσυμπίεση των αγορών.
Κι όμως, αποφεύγει ακόμη και να αρθρώσει έναν υποθετικό λόγο για το τι θα σήμαινε μια τέτοια εξέλιξη. Η σιωπή αυτή δεν είναι ένδειξη σύνεσης· είναι ένδειξη αδυναμίας να συνδεθεί η ενεργειακή πολιτική με τη μεγάλη ιστορική μετατόπιση που βρίσκεται σε εξέλιξη.
V. Η επόμενη μέρα και η ευρωπαϊκή στιγμή ευθύνης
Η επάνοδος της Περσίας στη διεθνή κανονικότητα δεν θα σήμαινε απλώς αλλαγή καθεστώτος ή άρση κυρώσεων. Θα σήμαινε την επιστροφή ενός ιστορικού δρώντα με κρατική μνήμη, γεωπολιτικό βάθος και πολιτισμική αυτοσυνειδησία σε μια περιοχή που επί δεκαετίες χαρακτηρίζεται από κατακερματισμό εξουσίας και ανταγωνιστικές νομιμοποιήσεις. Θα αφαιρούσε από τρίτους παίκτες —από τη Ρωσία έως την Τουρκία— κρίσιμους μοχλούς στρατηγικής ασάφειας.Για την Ευρώπη, αυτή η στιγμή είναι ταυτόχρονα ευκαιρία και δοκιμασία. Ευκαιρία να λειτουργήσει ως πολιτικός δρών και όχι απλώς ως κανονιστικός διαχειριστής. Δοκιμασία της ικανότητάς της να διαβάσει την Ιστορία όσο ακόμη γράφεται.
Το θεοκρατικό Ιράν δεν ευθύνεται για όλα. Λειτούργησε όμως επί δεκαετίες ως ο πιο ανθεκτικός καθρέφτης των ορίων της ευρωπαϊκής πολιτικής αυτοπεποίθησης. Το ερώτημα δεν είναι αν ο καθρέφτης αυτός ραγίζει. Είναι αν η Ευρώπη θα αντέξει, αυτή τη φορά, να κοιτάξει μέσα του χωρίς να αποστρέψει ξανά το βλέμμα.