Γράφει ο Δημήτριος Καρκαμάνης
Πλαίσιο αναφοράς
Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πέσκοφ κάλεσε τους Ευρωπαίους ηγέτες να επικοινωνήσουν απευθείας με τον Πούτιν αν επιθυμούν διαπραγματεύσεις για την ειρήνη στην Ουκρανία.
Το μήνυμα, που μεταδόθηκε μέσω του Ρώσου δημοσιογράφου Pavel Zarubin, έρχεται σε μια κρίσιμη συγκυρία: οι αμερικανοκεντρικές συνομιλίες για κατάπαυση του πυρός προχωρούν με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς, ενώ οι υπουργοί Εξωτερικών των χωρών της ΕΕ ετοιμάζονται να συζητήσουν στα τέλη Μαΐου το ενδεχόμενο απευθείας επαφής με τη Μόσχα.
Ερμηνευτική Ανάλυση
1. Η Ρωσική Κίνηση: Ευελιξία ή Χειραγώγηση;
Η πρόσκληση Πέσκοφ δεν είναι αθώα. Απευθύνεται σε μια ΕΕ που είναι εσωτερικά διαιρεμένη και αναζητά αυτόνομο ρόλο στη διεθνή σκηνή μετά την αποστασιοποίηση της Ουάσιγκτον. Η Μόσχα γνωρίζει ότι η ευρωπαϊκή ενότητα είναι η πιο εύθραυστη πτυχή της δυτικής απάντησης στον πόλεμο. Προτείνοντας απευθείας επαφή, η Ρωσία επιχειρεί να:
– Αποδυναμώσει το ενιαίο μέτωπο εντός ΕΕ, εκμεταλλευόμενη τις διαφορετικές στρατηγικές προτεραιότητες των κρατών-μελών
– Αποκτήσει νομιμοποίηση ως συνομιλητής ίσου κύρους απέναντι σε ηγέτες μεγάλων ευρωπαϊκών χωρών
– Εκτονώσει την πίεση που ασκείται μέσω κυρώσεων και στρατιωτικής υποστήριξης στην Ουκρανία
2. Η Εσθονική Θέση: Ρεαλισμός ή Ακαμψία;
Ο υπουργός Εξωτερικών Margus Tsahkna εκφράζει μια άποψη που εδράζεται σε σκληρή εμπειρία: οι χώρες της Βαλτικής γνωρίζουν καλύτερα από οποιονδήποτε τι σημαίνει να έχεις τη Ρωσία ως γείτονα. Η άρνηση αποδοχής 1.300 Ρώσων πρώην στρατιωτών και η πρόταση για ολοκληρωτική απαγόρευσή τους από το έδαφος της ΕΕ αποκαλύπτει βαθύ στρατηγικό αντανακλαστικό: η Ρωσία δεν αλλάζει ρότα υπό πίεση, αλλάζει τακτική. Το να της δώσεις διπλωματική κανονικότητα τώρα, ισχυρίζεται η Ταλίν, σημαίνει να αποδυναμώσεις τον μόνο μοχλό που λειτουργεί.
Ωστόσο, η θέση αυτή έχει και αδύνατα σημεία: πόσο καιρό μπορεί η Ευρώπη να αντέχει πόλεμο στα σύνορά της χωρίς κάποια διπλωματική διέξοδο;
3. Η Θέση Κόστα: Σκεπτικιστική Μεσολάβηση
Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου António Costa βρίσκεται στη χαρακτηριστική θέση του «ρεαλιστή της μέσης οδού»: αναγνωρίζει δυνητική ετοιμότητα του Κρεμλίνου, αλλά αμφισβητεί αν αυτή είναι ουσιαστική. Αυτή είναι ίσως η πιο ειλικρινής αξιολόγηση: η Ρωσία ενδέχεται να θέλει τη διαδικασία των διαπραγματεύσεων χωρίς να δεσμεύεται στο αποτέλεσμά τους.
Το Κρίσιμο Ερώτημα
Η ΕΕ βρίσκεται μπροστά σε ένα κλασικό δίλημμα: το να μη μιλάς δεν είναι από μόνο του πολιτική. Η σιωπή έχει κόστος, ενεργειακό, οικονομικό, ανθρωπιστικό. Παράλληλα, το να μιλάς χωρίς προϋποθέσεις μπορεί να εκληφθεί ως αποδοχή του status quo που η Ρωσία επέβαλε με τη βία.
Η πιο ισορροπημένη αντίδραση της ΕΕ θα ήταν να θέσει ρητές προϋποθέσεις για οποιαδήποτε επαφή, όπως η άμεση κατάπαυση του πυρός και η επιστροφή Ουκρανών αιχμαλώτων, ώστε ο διάλογος να μην εκφυλιστεί σε διπλωματικό άλλοθι για τη Μόσχα.
Συνθετική Αποτίμηση
“Οι Ευρωπαίοι ηγέτες που επιθυμούν να διαπραγματευτούν μπορούν να καλέσουν απευθείας τον Πούτιν”.
Το «τηλεφώνημα στον Πούτιν» που προτείνει η Ρωσία δεν είναι ανοιχτή πόρτα, είναι δοκιμή αντοχής για την ευρωπαϊκή ενότητα. Η Ευρώπη χρειάζεται να απαντήσει όχι με βιαστικές επαφές ούτε με απόλυτη άρνηση, αλλά με μια στρατηγικά συντονισμένη θέση που να συνδυάζει πίεση και διπλωματική ετοιμότητα.
Αν η ΕΕ επιτρέψει στη Μόσχα να καθορίσει τους όρους και τον τόπο του παιχνιδιού, η πρωτοβουλία θα ανήκει ξανά στο Κρεμλίνο, και αυτό είναι ακριβώς αυτό που επιδιώκει.
* Ο Δημήτριος Καρκαμάνης είναι Οικονομολόγος και πολιτικός επιστήμων, πρώην πανεπιστημιακός, και ερευνητής- Senior Research Fellow – στο Σουηδικό Ινστιτούτο Αμυντικών και Στρατηγικών Ερευνών Εθνικής Άμυνας στο Swedish National Defence Research Agency.