Posted by 
Γράφει η Πρέσβειρα ε.τ. Δανάη-Μαγδαληνή Κουμανάκου
Η απόφαση της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης (PACE) να δημιουργήσει πλατφόρμα διαλόγου με Ρώσους δημοκρατικούς αντιφρονούντες στην εξορία επαναφέρει στο προσκήνιο ένα σύνθετο θεσμικό ερώτημα: πώς μπορούν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί να παραμένουν παρόντες σε κοινωνίες που έχουν αποκοπεί από την ευρωπαϊκή θεσμική αρχιτεκτονική. Το εγχείρημα φωτίζει τις εσωτερικές διαφοροποιήσεις της ρωσικής αντιπολίτευσης και συμπίπτει με την εντεινόμενη καταστολή από τη Μόσχα. Περισσότερο από εργαλείο πολιτικής, η πρωτοβουλία της PACE λειτουργεί ως δοκιμασία των ορίων και της αντοχής της θεσμικής ευρωπαϊκής προσέγγισης.
Η απομάκρυνση της Ρωσίας από το Συμβούλιο της Ευρώπης μετά το 2022 δεν διέκοψε μόνο μια θεσμική σχέση· δημιούργησε ένα κενό επαφής με τη ρωσική κοινωνία και με όσους, εντός και εκτός της χώρας, εξακολουθούν να αναφέρονται σε ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο αξιών. Το ερώτημα που ανακύπτει δεν αφορά τη δυνατότητα άμεσης πολιτικής επιρροής, αλλά τη διατήρηση ενός ελάχιστου θεσμικού ορίζοντα: αν και πώς μπορούν να επιβιώσουν οι έννοιες της δημοκρατικής νομιμοποίησης, του κράτους δικαίου και της λογοδοσίας σε συνθήκες πλήρους πολιτικής ρήξης.
Από το θεσμικό κενό στην πρωτοβουλία της PACE
Μετά την αποβολή της Ρωσίας από το Συμβούλιο της Ευρώπης, η PACE βρέθηκε αντιμέτωπη με μια δομική πρόκληση: τη διατήρηση δεσμών με τη ρωσική κοινωνία και το δημοκρατικό της υπόστρωμα, σε πλήρη διάκριση από το ρωσικό κράτος. Η απάντηση που ωρίμασε ήταν η δημιουργία ενός περιορισμένου, θεσμικά ελεγχόμενου πλαισίου διαλόγου, σαφώς διακριτού από κάθε μορφή πολιτικής αναγνώρισης ή εκπροσώπησης.
Η ιδέα επεξεργάστηκε εντός της Επιτροπής Πολιτικών Υποθέσεων και Δημοκρατίας της PACE και υιοθετήθηκε από την Ολομέλεια. Η Προεδρία της Συνέλευσης ανέλαβε την πολιτική ευθύνη της εφαρμογής της, θέτοντας σαφή κριτήρια συμμετοχής: ρητή προσήλωση στο διεθνές δίκαιο και στην εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας. Η συνάντηση του Προέδρου της PACE με τον Βλαντίμιρ Καρά-Μουρτζά εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο, ως δοκιμή ενός θεσμικού μοντέλου σε πραγματικές συνθήκες.
Η ρωσική αντιπολίτευση: ενότητα στόχου, διαφοροποίηση στρατηγικής
Η ρωσική αντιπολίτευση στην εξορία συγκροτείται ως πολυκεντρικό πολιτικό σύνολο. Κοινός παρονομαστής είναι η απόρριψη του καθεστώτος Πούτιν, με σημαντικές διαφοροποιήσεις όμως ως προς τη στρατηγική, την πολιτική γλώσσα και την ιστορική ανάγνωση.
Ο Γκάρι Κασπάροφ εκπροσωπεί την πιο συνεπή και ηθικά συμπαγή γραμμή: πλήρη καταδίκη της εισβολής στην Ουκρανία, σαφή αναγνώριση της Κριμαίας και όλων των κατεχόμενων εδαφών ως ουκρανικών και προσέγγιση πλήρους ρήξης, με απολύτως σαφή και μη διαπραγματεύσιμα όρια.
Ο Μιχαήλ Χοντορκόφσκι και τα δίκτυα που τον περιβάλλουν κινούνται σε περισσότερο οργανωτική τροχιά, με έμφαση στη συγκρότηση μελλοντικών δομών και στη διατήρηση διαύλων με δυτικούς θεσμούς. Το πολιτικό αποτύπωμα του Αλεξέι Ναβάλνι – και μετά τον θάνατό του, της χήρας του, Γιούλια Ναβάλναγια, που έχει αναλάβει δημόσιο ρόλο ως φορέας της πολιτικής και ηθικής του κληρονομιάς – χαρακτηρίζεται από έντονη αναφορά στο εσωτερικό της ρωσικής κοινωνίας και από μια ιστορικά πιο αμφίσημη στάση σε ζητήματα όπως η Κριμαία, η οποία εξακολουθεί να βαραίνει τις σχέσεις με την ουκρανική πλευρά και μέρος της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης.
Οι διαφοροποιήσεις αυτές είναι πρωτίστως πολιτικές και ηθικές. Αφορούν το αν η αντιπολίτευση μπορεί να συγκροτηθεί πάνω σε αδιαπραγμάτευτες αρχές διεθνούς δικαίου και συλλογικής ευθύνης ή αν θα κινηθεί σε πιο πραγματιστικές διαδρομές, ενόψει μιας μελλοντικής εσωτερικής μετάβασης.
Η σύγκριση με τη Λευκορωσία: ένα αναγκαίο αναλυτικό φίλτρο
Για να αποτιμηθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η πρωτοβουλία του Συμβουλίου της Ευρώπης και ειδικότερα της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης (PACE) απέναντι στη ρωσική αντιπολίτευση στην εξορία, είναι χρήσιμη μια συγκριτική αναφορά σε άλλη μετασοβιετική περίπτωση όπου εφαρμόζεται το ίδιο θεσμικό πλαίσιο διαλόγου: τη Λευκορωσία. Η σύγκριση δεν αποσκοπεί σε αξιολογική αντιπαράθεση, αλλά λειτουργεί ως αναλυτικό εργαλείο για την κατανόηση των ορίων και των δυνατοτήτων της ευρωπαϊκής θεσμικής εμπλοκής όταν απουσιάζει η κρατική συμμετοχή.
Στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, το ίδιο θεσμικό πατρόν εφαρμόζεται τόσο στη λευκορωσική όσο και στη ρωσική περίπτωση: δομημένος διάλογος με δημοκρατικές δυνάμεις στην εξορία, χωρίς πολιτική αναγνώριση κρατικής υπόστασης και με σαφή προσήλωση στις αρχές του διεθνούς δικαίου. Στη Λευκορωσία, η ύπαρξη ενιαίου πολιτικού κέντρου, σαφούς ηγεσίας και κοινής αφήγησης επέτρεψε τη λειτουργία αυτού του πλαισίου ως σταθερού διαύλου επικοινωνίας με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Στη Ρωσία, αντίθετα, η πολυκεντρικότητα της αντιπολίτευσης, οι ουσιώδεις διαφοροποιήσεις ως προς τον πόλεμο στην Ουκρανία και η διαφορετική ιστορική και πολιτική φύση του κράτους δημιουργούν δομικούς περιορισμούς στην απόδοση του ίδιου θεσμικού εργαλείου. Η απόκλιση αυτή δεν αντανακλά αδυναμία του Συμβουλίου της Ευρώπης ούτε αποτυχία της ρωσικής αντιπολίτευσης, αλλά αναδεικνύει τα όρια κάθε θεσμικής προσέγγισης όταν καλείται να λειτουργήσει σε ριζικά διαφορετικά πολιτικά και κοινωνικά περιβάλλοντα.
Η απάντηση της Μόσχας: ποινικοποίηση, δίκες και παραδειγματισμός
Η αντίδραση της Μόσχας στις πρωτοβουλίες ευρωπαϊκών θεσμών δεν εκδηλώνεται στο επίπεδο της θεσμικής αντιπαράθεσης, αλλά στο επίπεδο των ανθρώπων. Αντί για πολιτικό διάλογο ή νομική αντιπαράθεση με το Συμβούλιο της Ευρώπης, το ρωσικό κράτος επιλέγει την ποινικοποίηση της αντιπολίτευσης στην εξορία και όσων, εντός ή εκτός Ρωσίας, συνδέονται με αυτήν.
Τα τελευταία χρόνια, και με ιδιαίτερη ένταση μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η ρωσική νομοθεσία έχει μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικής εξόντωσης. Κατηγορίες όπως «εξτρεμισμός», «τρομοκρατία», «δυσφήμηση των ενόπλων δυνάμεων» ή «συνεργασία με ξένους οργανισμούς» χρησιμοποιούνται συστηματικά για να καλύψουν ένα ευρύ φάσμα πολιτικής δραστηριότητας, από τη δημόσια κριτική έως τη διεθνή δικτύωση. Οι δίκες που ακολουθούν χαρακτηρίζονται από περιορισμένη δημοσιότητα, προκαθορισμένες ετυμηγορίες και ποινές δυσανάλογες με το υποτιθέμενο αδίκημα.
Η περίπτωση του Βλαντίμιρ Καρά-Μουρτζά είναι ενδεικτική: η καταδίκη του σε εξαιρετικά βαριά ποινή φυλάκισης, με βάση κατηγορίες που συνδέονται άμεσα με τη διεθνή του δράση και τις επαφές του με δυτικούς θεσμούς, λειτουργεί ως σαφές μήνυμα αποτροπής. Αντίστοιχα, η μεταχείριση του Αλεξέι Ναβάλνι και ο θάνατός του υπό κράτηση απέκτησαν έντονη συμβολική διάσταση, τόσο για τη ρωσική αντιπολίτευση όσο και για τον τρόπο με τον οποίο το καθεστώς αντιλαμβάνεται την πολιτική αντιπαλότητα.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι δίκες δεν αποσκοπούν απλώς στην τιμωρία συγκεκριμένων προσώπων. Λειτουργούν ως μηχανισμός παραδειγματισμού και εκφοβισμού, αποστέλλοντας μήνυμα τόσο προς το εσωτερικό της ρωσικής κοινωνίας όσο και προς τη διασπορά ότι κάθε μορφή πολιτικής οργάνωσης ή διεθνούς νομιμοποίησης της αντιπολίτευσης θα αντιμετωπίζεται ως υπαρξιακή απειλή για το κράτος.
Η χρονική σύμπτωση μεταξύ της εντατικοποίησης αυτών των διώξεων και της πρωτοβουλίας της PACE δεν αποδεικνύει αιτιώδη σχέση. Αναδεικνύει όμως τη λογική ενός καθεστώτος που αντιλαμβάνεται κάθε θεσμικό άνοιγμα προς τη ρωσική αντιπολίτευση ως απώλεια ελέγχου και επιχειρεί να το αντισταθμίσει με εσωτερική καταστολή.
Χαμηλές προσδοκίες, θεσμική αντοχή
Η πλατφόρμα της PACE αποτελεί ένα μακρόπνοο και ευάλωτο εγχείρημα. Δεν υπόσχεται ενότητα ούτε πολιτική αλλαγή, ούτε μπορεί να ανατρέψει από μόνη της τις δυναμικές ενός αυταρχικού καθεστώτος. Αναδεικνύει, ωστόσο, τα όρια και τις δυνατότητες της θεσμικής δράσης σε συνθήκες βαθιάς πολιτικής σύγκρουσης και παρατεταμένης αβεβαιότητας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η επιμονή του Συμβουλίου της Ευρώπης στη διατήρηση διαύλων διαλόγου και στην κανονιστική αποσαφήνιση του τι συνιστά δημοκρατική νομιμοποίηση δεν συνιστά πολιτική πρόβλεψη, αλλά επιλογή θεσμικής αντοχής. Ως θεματοφύλακας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου, το Συμβούλιο της Ευρώπης λειτουργεί πρωτίστως στο επίπεδο των κανόνων, των ορίων και της θεσμικής συνέχειας. Με αυτή την έννοια, η δράση του δεν παράγει πολιτική, αλλά διαμορφώνει το κανονιστικό περιβάλλον εντός του οποίου κινούνται και οι πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χωρίς να τις προδικάζει ή να τις υποκαθιστά.
Υπό αυτή την οπτική, η αξία τέτοιων πρωτοβουλιών υπερβαίνει το άμεσο πλαίσιο της PACE και μετριέται λιγότερο με όρους άμεσης αποτελεσματικότητας και περισσότερο με όρους θεσμικής συνέχειας και αντοχής στον χρόνο.